Ki\u015filik, bireyin iç ve d\u0131\u015f çevresiyle kurdu\u011fu, di\u011fer bireylerden ay\u0131rt edici tutarl\u0131 ve yap\u0131la\u015fm\u0131\u015f bir ili\u015fki biçimidir. Ki\u015filik, bir insan\u0131n duyu\u015f, dü\u015fünü\u015f ve davran\u0131\u015f tarz\u0131n\u0131 etkileyen faktörlerin kendisine özgü bir örüntüsüdür. Ayr\u0131ca çok kapsaml\u0131 bir kavram olup, bireyin, biyolojik ve psikolojik, kal\u0131tsal ve edinik bütün yeteneklerini, duygular\u0131n\u0131, isteklerini, al\u0131\u015fkanl\u0131klar\u0131n\u0131 ve bütün davran\u0131\u015f özelliklerini içine al\u0131r. Ki\u015filik davaml\u0131 olarak içten ve d\u0131\u015f çevreden gelen uyar\u0131c\u0131lar\u0131n etkisi alt\u0131ndad\u0131r ve do\u011fu\u015ftan ya\u015fam\u0131n sonuna kadar bir olu\u015fum süreci içindedir.<\/p>\n
Ki\u015filik geli\u015fimini bilmek ve bu geli\u015finin nas\u0131l bir yol izledi\u011fini saptamak önemlidir. Ancak bu sayede insanlar\u0131n neden birbirinden farkl\u0131 oldu\u011funu, olaylara kar\u015f\u0131 neden farkl\u0131 tepkilerde bulundu\u011funu anlayabiliriz. Bunun yan\u0131 s\u0131ra ki\u015fili\u011fi etkileyen faktörleri bilirsek sa\u011fl\u0131kl\u0131 dü\u015fünebilen, kendine yetebilen, ba\u011f\u0131ms\u0131z harekat eden gerek topluma gerek kendisine faydal\u0131 bireyler yeti\u015ftirebiliriz.<\/p>\n
<\/a>Ki\u015filik ço\u011fu zaman karakter ve mizaç kavramlar\u0131 ile kar\u0131\u015ft\u0131r\u0131l\u0131r. Hatta bazen bu terimlerin e\u015f anlamda kullan\u0131ld\u0131\u011f\u0131 olur.Halbuki bu kavramlar ki\u015filikle ayn\u0131 anlama gelmez, bu kavramlar ki\u015fili\u011fin bir parças\u0131d\u0131r. Karakter ö\u011frenmeyle kazan\u0131l\u0131r.Ve bu ö\u011frenme insan\u0131n içinde bulundu\u011fu toplumun ahlak anlay\u0131\u015f\u0131 ve de\u011ferler sistemine uygun bir davran\u0131\u015f tarz\u0131 benimseyip benimsemedi\u011fidir. Mizaç ise otonom sinir sisteminin özelli\u011fi ve iç salg\u0131 bezlerinin az veya çok çal\u0131\u015fmas\u0131 gibi kal\u0131t\u0131mla gelen fizyolojik özellikler taraf\u0131ndan meydana gelir yani üzerinde beden kimyas\u0131 etkilidir. Çabuk k\u0131zmak, so\u011fuk kanl\u0131l\u0131k, s\u0131cak kanl\u0131l\u0131k vs. Tekrarlamak gerekirse ki\u015filik karekter ve mizaç\u0131da içine alan daha kapsaml\u0131 bir kavramd\u0131r.<\/p>\n <\/a>Ki\u015fili\u011fi ve davran\u0131\u015flar\u0131 etkileyen en önemli faktörlerden biri de, benliktir. Benlik insan\u0131n kendi kendini görü\u015f ve kavray\u0131\u015f tarz\u0131d\u0131r; bu bak\u0131mdan ki\u015fili\u011fin öznel yan\u0131n\u0131 olu\u015fturur. Benli\u011fi analiz edersek \u015funlar kar\u015f\u0131m\u0131za ç\u0131kacakt\u0131r.<\/p>\n “ Ben neyim?<\/em> ” Bu sorunun cevab\u0131n\u0131 baz\u0131 kimseler, daha çok olumsuz olarak, yani “ ben beceriksizim, çirkinim, so\u011fuk insan\u0131n biriyim<\/em> ” diye cevaplayabilir. Bir ba\u015fkas\u0131n\u0131n ise kendi hakk\u0131nda “ Ben ak\u0131ll\u0131y\u0131m, güzelim, becerikliyim ve sevimliyim<\/em> ” diye daha olumlu bir kan\u0131s\u0131 olabilir.<\/p>\n “ Ben ne yapabilirim? Bende ne gibi yeterlilikler var<\/em> ”, “ Ben iyi konu\u015furum, güzel resim yapar\u0131m, müzikten anlar\u0131m ya da ben matematikte iyi de\u011filim, iyi sporcu olamam <\/em>” gibi kendimizde ne gibi yeteneklerin oldu\u011funa dair olumlu ve olumsuz de\u011ferlendirmelerimiz kendi kendimizi kavray\u0131\u015f tarz\u0131m\u0131zd\u0131r.<\/p>\n “ Benim için ne de\u011ferlidir? Ben ne yapmal\u0131y\u0131m ve ne yapmamal\u0131y\u0131m<\/em> ” Örne\u011fin<\/em><\/strong> “ Ba\u015fkalar\u0131na yard\u0131m etmeliyim<\/em> ”, “ Para kazanmal\u0131y\u0131m<\/em> ”, “ Kopya çekmemeliyim<\/em> ” ya da “ Yakalanmamak ko\u015fulu ile kopya çekmekte sak\u0131nca yoktur<\/em> ”, “ Her\u015feyden önce kendimi dü\u015fünmeliyim <\/em>” gibi bireyin içinde bulundu\u011fu toplumda kendine göre edindi\u011fi az çok olumlu ya da olumsuz yarg\u0131lardan meydana gelen bir de\u011ferler sistemi ver\u0131r. Bu da benli\u011fin önemli bir yan\u0131d\u0131r.<\/p>\n “ Hayatta ne istiyorum? <\/em>” Doktor, sanatkar, mühendis,iyi bir ev han\u0131m\u0131 gibi çe\u015fitli emel ve ideallerde benli\u011fin bir yan\u0131n\u0131 olu\u015fturur.<\/p>\n <\/a>Çocuk do\u011fu\u015ftan ben ile ben olmayan\u0131 ay\u0131rt edemez. Fakat benlik, ki\u015fi do\u011fdu\u011fu andan itibaren ba\u015f\u0131ndan geçen say\u0131s\u0131z olaylar, çevresinde de\u011findi\u011fi ki\u015filerin etkisiyle yava\u015f yava\u015f olu\u015fur.<\/p>\n Di\u011fer geli\u015fim alanlar\u0131 gibi çocu\u011fun ki\u015fili\u011fi de iki temel etmenin etkile\u015fiminden olu\u015fur: kal\u0131t\u0131m ve çevre. Ancak kal\u0131t\u0131m çocu\u011fun ki\u015filik yap\u0131s\u0131n\u0131, bedensel ve bili\u015fsel yap\u0131s\u0131ndan daha az etkiler; çevresel ve sosyal etmenler ise bu konuda çok daha önemli rol oynar. Kal\u0131t\u0131m\u0131n etkisini yeni do\u011fmu\u015f bebekler aras\u0131ndaki farkl\u0131l\u0131kta da görebiliriz. Baz\u0131 bebekler sakin, baz\u0131lar\u0131 hareketli, baz\u0131lar\u0131 ise huysuz olurlar. Ancak onlar\u0131n ba\u015flang\u0131çta gösterdikleri bu e\u011filimlerin ne yönde geli\u015fece\u011fi sosyal çevrelerindeki etmenlere ba\u011fl\u0131d\u0131r. Örne\u011fin<\/strong><\/em> do\u011fu\u015ftan sakin bir bebek annesince ihmal edilir ya da sürekli olarak sert davran\u0131\u015f görürse sonuçta huysuz ve tedirgin bir çocuk olabilir, k\u0131saca ki\u015filik geli\u015fimi büyük ölçüde sosyal bir olgudur ve çocu\u011fun sosyal çevresi ile olan ili\u015fkilerine çok yak\u0131ndan ba\u011fl\u0131d\u0131r. Bu yüzden ki\u015filik geli\u015fimine bazen sosyalle\u015fme ya da sosyal ö\u011frenme de denir.<\/p>\n <\/a>\u015eimdi ki\u015filik geli\u015fiminin izledi\u011fi a\u015famalara bakal\u0131m.<\/p>\n SIFIR YA\u015e \u0130LE B\u0130RBUÇUK YA\u015e ARASI ( 0-1.5 ya\u015f)<\/strong><\/p>\n Önce bebe\u011fin yakla\u015f\u0131k bir buçuk ya\u015f\u0131na kadar olan geli\u015fimini inceleyelim. Yeni do\u011fan bebe\u011fin çok önemli iki özelli\u011finden biri ya\u015fayabilmek için tümüyle ba\u015fkalar\u0131na ba\u011f\u0131ml\u0131 ve muhtaç olmas\u0131d\u0131r. Ona bakan onu doyuran, koruyan biri olmazsa bebek ölür. Bu temel özellik çocu\u011fun daha ya\u015fam\u0131n\u0131n ilk an\u0131ndan itibaren ba\u015fka insanlarla ( anne veya anne yerini tutan bir ba\u015fka ki\u015fi v.b <\/em>) bir sosyal ili\u015fki içinde oldu\u011funu göstermektedir.<\/p>\n Yenido\u011fan bebe\u011fin di\u011fer önemli özelli\u011fi tümüyle kendi gereksinimlerini gidermeye yönelik olmas\u0131d\u0131r. Bu özelli\u011fine egosantrik de diyebiliriz. Ancak burada söz konusu olan bencillik bilinçli olarak kendi gereksinimlerini en ön planda tutmak de\u011fildir.<\/p>\n Bebek ilk ili\u015fkisini bu çerçeve içinde annesi ya da annelik görevini yapan ki\u015fi ile kurar. Çocu\u011fun bu ili\u015fki içinde iki temel gereksinimi vard\u0131r: fiziksel bak\u0131m ( doyurma ve korunma<\/em> ) ve sosyal bak\u0131m ( sevgi ve duygusal yak\u0131nl\u0131k <\/em>). Bu iki temel gereksinimin nas\u0131l ve ne ölçüde yerine getirildi\u011fini bilirsek çocu\u011fun ilerdeki ki\u015fili\u011finin temeli hakk\u0131nda çok \u015fey ö\u011frenmi\u015f oluruz. Önce fiziksel bak\u0131m\u0131 ele alal\u0131m. Olumlu bir anne çocuk ili\u015fkisinde çocuk zamanla annesini ve ona doyum veren, onu koruyan, rahat ettiren bir ki\u015fiyi bir ödül kayna\u011f\u0131 olarak beller, ona de\u011fer verir. Anne yokken arar, görünce sevinir, ona ba\u011fl\u0131l\u0131k duyar ve ba\u011flan\u0131r. Bebe\u011fin k\u0131sa süre de olsa annenin gözden uzakla\u015fmas\u0131na dayanabilmesi bebe\u011fin özbenli\u011fine de varl\u0131\u011f\u0131 art\u0131k kesinlik kazanm\u0131\u015f bir anne tasar\u0131m\u0131n\u0131n bulundu\u011funu gösterir. Anne bir süre gözden uzakla\u015fm\u0131\u015f olabilir, fakat az sonra gelecektir, çünkü gözden \u015fu anda silinmesi tümden yok olmas\u0131 de\u011fildir. Demek ki düzenli alma verme ili\u015fkisi bebe\u011fin zihninde annenin süreklili\u011fini sa\u011flar. Anne çocu\u011fa kar\u015f\u0131 tutarl\u0131 ve olumlu ise çocukta genel olarak ya\u015famda doyum bulaca\u011f\u0131na ili\u015fkin bir temel güven duygusu olu\u015fmaya ba\u015flar. Ama anne tutars\u0131z, olumsuz ya da kayg\u0131l\u0131 ise çocuk bu temel güveni olu\u015fturmakta zorluk çeker.<\/p>\n Fiziksel bak\u0131m eksiksiz de olsa temel güveni olu\u015fturmada tek ba\u015f\u0131na yeterli de\u011fil. Sevgi ve duygusal yak\u0131nl\u0131k görmeyen çocu\u011fun ki\u015fili\u011fi bu durumdan olumsuz etkilenir. Hatta bak\u0131m evlerinde ya\u015fayan çocuklar üzerinde yap\u0131lan ara\u015ft\u0131rmalar yeterli fiziksel bak\u0131m gören ama sevilip ok\u015fanmayan, konu\u015fulmayan çocuklar\u0131n önce çevreden ilgi arad\u0131klar\u0131, fakat zamanla adeta ya\u015fama küsüp çevreyle ili\u015fkilerini kestiklerini ortaya koymu\u015fturlar. Oysa sevgi ve duygusal yak\u0131nl\u0131k gören çocuk insanlarla ili\u015fki kurmay\u0131 tatmin edici bir olay olarak görür. Annesinin ona de\u011fer vermesi onda de\u011ferli oldu\u011fu kan\u0131s\u0131n\u0131 uyand\u0131r\u0131r. Genellikle insanlarca sevilece\u011fine, sevilmeye de\u011fer bir insan oldu\u011funa ili\u015fkin temel güven olu\u015fturur. \u0130\u015fte, anne çocuk ili\u015fkisindeki bu süreklilik, tutarl\u0131l\u0131k ve ayn\u0131l\u0131k çocukta “ Temel güven duygusunun<\/em> ” özünü olu\u015fturur.<\/p>\n Bununla birlikte bütün ya\u015flarda yakla\u015fmakta olan tehlikeyi veya rahats\u0131zl\u0131\u011f\u0131 sezmek için dürüst ve dürüst olmayan insanlar aras\u0131nda ayr\u0131m yapmak için biraz güvenmemede gereklidir. Ama e\u011fer güvenmeme güvenmeden az olursa çocuk ya da geli\u015fmi\u015f insan hayal k\u0131r\u0131kl\u0131\u011f\u0131na u\u011frayabilir, \u015füpheci ve kendine güvenden yoksun olabilir<\/p>\n Ki\u015filik geli\u015fimini etkileyen di\u011fer bir faktör ise duygusal geli\u015fimdir. Duygusal geli\u015fim sa\u011fl\u0131kl\u0131 bir insan geli\u015fimini inceleyebilme aç\u0131s\u0131nda önemli oldu\u011fu kadar, duygusal temelde sorunlar\u0131 olan çocuklar\u0131n bu sorunlar\u0131n\u0131n anla\u015f\u0131lmas\u0131 ve tedavisi aç\u0131s\u0131ndan da ara\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131 gereken bir konudur. Duygusal geli\u015fimin parças\u0131 olan korkuya \u015föyle bir bakal\u0131m. Bu dönemde ses korku yaratan uyar\u0131c\u0131lar aras\u0131nda birinci s\u0131rada gelir. Alt\u0131nc\u0131 ayda veya daha ileri aylarda bebeklerin ya\u015f\u0131ndaki ilerlemeye ba\u011fl\u0131 olarak bebeklerde uçurum görüntüsüne kar\u015f\u0131 korku tepkileri artm\u0131\u015ft\u0131r. Di\u011fer bir korku türü ise bebeklerin yabanc\u0131lara kar\u015f\u0131 gösterdikleri korku tepkileridir. 7. ve 8. aylarda yabanc\u0131lara kar\u015f\u0131 hissettikleri korku duygular\u0131 birinci ya\u015f\u0131n sonuna do\u011fru yo\u011funluk ve s\u0131kl\u0131k gösterir.<\/p>\n Bebeklik ça\u011f\u0131nda öfke ve sald\u0131rganl\u0131k tepkisi çocu\u011fun bir kimse ya da olay taraf\u0131ndan engellenmesinden do\u011far. Bu engeller en belirgin \u015fekilde \u015fu alanlarda ortaya ç\u0131kar; yemek yeme, temizlik, tuvalet e\u011fitimi, uyku, oyundan al\u0131konma. Bu tür engellere kar\u015f\u0131 bebe\u011fin ilk tepkisi, hedefi belli olmayan bir a\u011flama ve ç\u0131rp\u0131nmad\u0131r. Giderek çevresinin ödüllendirdi\u011fi yönde davran\u0131\u015f\u0131n\u0131 belirler, ba\u011f\u0131rma, tepinme, inatla nefes tutup çevresini korkutma gibi yöntemler bulur.<\/p>\n <\/a>B\u0130RBUÇUK YA\u015e \u0130LE ÜÇ YA\u015e ARASI (1.5- 3 ya\u015f )<\/strong><\/p>\n Çocuk, fiziksel ve psikolojik olarak ba\u011f\u0131ms\u0131z oldukça ki\u015filik için yeni olanaklar ortaya ç\u0131kar. Çünkü bu dönemde kas ve hareket geli\u015fim h\u0131zlanm\u0131\u015ft\u0131r ve aya\u011fa kalk\u0131p yürüyen çocuk anne kuca\u011f\u0131ndan çevreye do\u011fru uzanmaya, kendi ba\u015f\u0131na hareket etmeye ba\u015flar. Bu y\u0131llar\u0131n olumlu unsuru özerklikken, olumsuz unsurlar utanma ve \u015füphedir. Bu dönemde çocukta i\u015feme ve d\u0131\u015fk\u0131lama i\u015flevini gören kaslar olgunla\u015fmaya ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131r. Dolay\u0131s\u0131yla bu kaslar\u0131n olgunla\u015fmas\u0131, i\u015feme ve d\u0131\u015fk\u0131laman\u0131n art\u0131k iste\u011fe ba\u011fl\u0131 olarak yap\u0131labilece\u011fi anlam\u0131na gelmektedir. Yani çocuk isterse tutar, isterse b\u0131rakabilir. Böylece birbirine kar\u015f\u0131t iki istek, iki e\u011filim ortaya ç\u0131km\u0131\u015ft\u0131r. Çocuk, birbirine kar\u015f\u0131t iki e\u011filim aras\u0131nda bir seçim yapabilme durumuna gelmi\u015ftir. Bu durum çocuk için yepyeni bir yetinin geli\u015fmesi demektir: tutmak ya da tutmamak; yapmak ya da yapmamak. \u0130\u015fte, özerklik duygusu birbirine kar\u015f\u0131t istek ve e\u011filimler aras\u0131nda bir seçim yapabilme gücüdür. Utanma ki\u015finin pantolonunun inikken kendine bak\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131n fark\u0131nda oldu\u011fu anlam\u0131na gelir. \u015eüphe çocu\u011fun göremedi\u011fi ve kontrol etmeye çal\u0131\u015fmas\u0131 gereken, bilinmeyen “ arka <\/em>” ile ilgilidir.<\/p>\n \u0130\u015feme ve d\u0131\u015fk\u0131lamay\u0131 isteyince tutabilme ya da b\u0131rakabilme giderek toplumsal anlam ta\u015f\u0131yan birçok davran\u0131\u015f örüntülerine geçer ve genelle\u015fir. Bu dönemde çocuk kakas\u0131n\u0131 ne zaman, nereye yapabilece\u011fi veya evin nerelerini ara\u015ft\u0131rmaya müsaade edildi\u011fi gibi kurallarla kar\u015f\u0131la\u015f\u0131r.Bu kuralar çocu\u011fun gelecekte kar\u015f\u0131la\u015faca\u011f\u0131 toplumsal kurallar kar\u015f\u0131s\u0131nda çocu\u011fu haz\u0131rlar.Burada dikkat edilecek nokta çocuk özerkli\u011fini kazan\u0131rken onu kurallar alt\u0131nda ezmemek ve ki\u015filik geli\u015fiminin önünü t\u0131kamamakt\u0131r.<\/p>\n Çocuk içinde bulundu\u011fu toplumun beklentilerine göre baz\u0131 \u015feyleri yapmay\u0131, örne\u011fin<\/em><\/strong> kakas\u0131n\u0131, çi\u015fini uygun zaman ve yerde b\u0131rakmak üzere tutabilmeyi ö\u011frenirken a\u011f\u0131r utand\u0131rmalar ve cezalarla kar\u015f\u0131la\u015f\u0131rsa utanç ve ku\u015fkuculuk duygular\u0131 yerle\u015fir. Böylece bu duygular\u0131n etkisi ile seçim yapabilme ve irade yetilerinin geli\u015fmesi kösteklenebilir. Bu evrede istenmeyen geli\u015fme utanç ve ku\u015fkuculuk duygular\u0131n\u0131n a\u015f\u0131r\u0131 geli\u015fmesidir.<\/p>\n K\u0131saca bu dönemdeki en önemli geli\u015fme çocu\u011fun yürüme, konu\u015fma ve tuvalet becerilerini kazanmas\u0131d\u0131r.<\/p>\n Bu dönemdeki korkulara bakacak olursak çocuklar\u0131n korkular\u0131nda farkl\u0131la\u015fma ve artmalar görülür. Bu dönemdeki korkular karanl\u0131k, köpek, \u015fim\u015fek, ani ses ve yaln\u0131z kalma v.s say\u0131labilir. Ayr\u0131ca tuvalet e\u011fitimi de baz\u0131 çocuklarda korkuya neden olur ki bunun nedeni alaturka tuvalettir çünkü çocuk kakas\u0131n\u0131 kendisine ait bir parça olarak görür ve kendine ait bir \u015feyinde gitmesi çocu\u011fu korkutur, kayg\u0131land\u0131r\u0131r. Bu noktada dikkatli olmak gerekir.<\/p>\n <\/a>Çocu\u011fun korkular\u0131n\u0131 etkileyen ba\u015fl\u0131ca faktörler: <\/strong><\/p>\n \u015feklinde s\u0131ralanabilir.<\/p>\n Duygular konusunda yeti\u015fkinlere dü\u015fen görev, onlar\u0131n do\u011fal oldu\u011funu kabul etmek ve çocu\u011fun duygusunu dile getirmesine sayg\u0131 göstermektir. Duygu do\u011fru ya da yanl\u0131\u015f de\u011fildir, sadece gerçektir. Ancak duygunun yol açt\u0131\u011f\u0131 davran\u0131\u015f do\u011fru ya da yanl\u0131\u015f olabilir. Demek ki Ali’nin babas\u0131na k\u0131zmas\u0131 yanl\u0131\u015f de\u011fildir. Ancak bu k\u0131zg\u0131nl\u0131\u011f\u0131 ifade \u015fekli sald\u0131rgansa, o davran\u0131\u015f yanl\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n Üç ya\u015flar\u0131ndan itibaren öfke nedenleri daha çok sosyal olaylard\u0131r; örne\u011fin bir akranla tart\u0131\u015fma, bir yeti\u015fkinle denetim çat\u0131\u015fmas\u0131, ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131k iste\u011fi gibi.<\/p>\n Öfke ve sald\u0131rganl\u0131k tepkilerine her zaman bast\u0131r\u0131lmas\u0131 gereken uyumsuz tepkiler olarak bakmamal\u0131y\u0131z. Baz\u0131 durumlarda çocu\u011fun öfkelenmesi uyumlu olmaktan öte, gereklidir. Hakk\u0131 çi\u011fnenen, emekle yapt\u0131\u011f\u0131 bir resmin ba\u015fkas\u0131 taraf\u0131ndan y\u0131rt\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 gören, daha büyük bir çocu\u011fun karde\u015fini dövdü\u011fünü gören çocu\u011fun öfkelenmesi ve hatta sald\u0131rganl\u0131k göstermesi do\u011fald\u0131r. Ayn\u0131 \u015fekilde ona verdi\u011fi sözü tutmayan yeti\u015fkine k\u0131zmas\u0131 da do\u011fald\u0131r.<\/p>\n Ancak, haks\u0131z istekleri reddedilince, yapt\u0131\u011f\u0131 i\u015fte zorlukla kar\u015f\u0131la\u015f\u0131nca, yeti\u015fkinlerden sürekli ilgi görmeyince öfkelenip sald\u0131rgan olan çocuk, uyumsuz demektir.<\/p>\n <\/a>Sald\u0131rganl\u0131k konusunda yeti\u015fkine dü\u015fen görevleri \u015fu \u015fekilde s\u0131ralayabiliriz;<\/strong><\/p>\n K\u0131skançl\u0131k temelde güvensizlikten kaynaklanan bir duygudur. O ana de\u011fin sadece kendisine yöneltilen dikkat ve ilgi, bir ba\u015fkas\u0131na da yöneltilince çocuk kendisini b\u0131rak\u0131lm\u0131\u015f, güvensiz ve desteksiz hisseder. \u0130stedi\u011fi ilgiyi elinden alan ki\u015fiye kar\u015f\u0131 çocuk öfke ve h\u0131nç duyar, öç almak ister ve kendi kendine kar\u015f\u0131 ac\u0131ma duygular\u0131yla dolar. Arad\u0131\u011f\u0131 ilgiyi yine kendi üzerine çekmek isteyen çocuk elinden geleni yapar, yaramazl\u0131k edip dayak yese bile raz\u0131d\u0131r, çünkü dayak bile unutulmaktan daha iyidir. Burada çocu\u011fun bir çe\u015fit mücadeleye girdi\u011fini söyleyebiliriz.<\/p>\n <\/a>ÜÇ \u0130LE ALTI YA\u015e ARASI( 3- 6 ya\u015f)<\/strong><\/p>\n Bir ki\u015fi oldu\u011funa iyice ikna oldu\u011fundan, çocuk \u015fimdi ne çe\u015fit bir insan olaca\u011f\u0131n\u0131 ö\u011frenmek zorundad\u0131r. Çocuk ebeveynleri gibi olmak ister ki ebeveynleri ona çok güçlü ve güzel gözükürler. Bu dönemin temas\u0131 büyük ve güçlü olarak alg\u0131lanan ebeveynleriyle çocu\u011fun kendini bir kimlik içinde bulmas\u0131 di\u011fer bir deyi\u015fle çocu\u011fun anne ve babas\u0131 gibi olmak istemesidir. Anne ve baba özde\u015fimi ile çocuk benli\u011fi geli\u015fir ve çocuk içinde bulundu\u011fu toplumun rollerine, i\u015flevlerine, kurallar\u0131na göre davranmaya; o toplumu için geçerli araç-gereci kullanmaya, kendinden küçük çocuklara bak\u0131m vermeye yönelir ve sorumluluk duygusu geli\u015fir. Kazand\u0131\u011f\u0131 güven ve özerklik duygular\u0131 oran\u0131nda yava\u015f yava\u015f çevresini ke\u015ffetmekte, çevre üzerinde bir denetim gücü kazanmaktad\u0131r. Bu amaçla kendi bedenine, cinsel ayr\u0131l\u0131klara, genellikle çevrede olagelen her \u015feye kar\u015f\u0131 derin, bitmek bilmez bir soru\u015fturma ve ö\u011frenme e\u011filimi gösterir.<\/p>\n Bu dönemde çocuklar\u0131n davran\u0131\u015flar\u0131nda giri\u015fimcilik bask\u0131nd\u0131r. Yaln\u0131z gerçek çevreye kar\u015f\u0131 de\u011fil, dü\u015flemlerinde de eylemleri giri\u015fimcilik ve at\u0131lganl\u0131k biçimindedir. Ba\u015fkalar\u0131n\u0131n üzerine at\u0131lma, sald\u0131rgan konu\u015fmalar ve sorularla insanlar\u0131n kulaklar\u0131na, zihnine girme; canl\u0131 hareketlerle çevreye f\u0131rlama, bitmeyen ö\u011frenme tutkular\u0131 ile bilinmeyene do\u011fru at\u0131lmalar bu dönemin belirgin özellikleridir. Çocu\u011fun giri\u015fimcili\u011fi ve at\u0131lganl\u0131\u011f\u0131 ve ö\u011frenme tutkusu ona bir \u015feyler becerme, becerebilme yetisini kazand\u0131r\u0131r. Burada benli\u011fe yerle\u015fen temel ö\u011fe giri\u015fim duygusudur. Korkular, a\u015f\u0131r\u0131 suçlama, cezalar ya da ba\u015fka engeller bu giri\u015fim duygusunun geli\u015fmesini k\u0131s\u0131tlayabilir. Bu engellenmeler ilerde cinsel alanlarda ve toplumsal giri\u015fimde çe\u015fitli derecelerde k\u0131s\u0131tlan\u0131\u015f belirtilerine yol açar. Özetle, çocu\u011fun 3-6 ya\u015flar\u0131nda geli\u015fen olumlu benlik ö\u011fesi giri\u015fim duygusudur. Giri\u015fim duygusu özerk ve özgür dü\u015fünmek, gelece\u011fe yönelik emeller beslemek ve eyleme geçmek için rahatl\u0131k ve güç sa\u011flar. Bu dönemin tehlikesi a\u015f\u0131r\u0131 suçluluk duygusunun geli\u015fmesidir.<\/p>\n <\/a>ALTI \u0130LE ON \u0130K\u0130 YA\u015e ARASI ( 6- 12 ya\u015f )<\/strong><\/p>\n Çal\u0131\u015fma ça\u011f\u0131 ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131r. Çocuk burada daha büyük bir bilgi ve çal\u0131\u015fma dünyas\u0131na girmek ister. Temas\u0131 “ ö\u011frendi\u011fim neyse ben oyum<\/em> ” dur. Büyük olay toplumun teknolojisine aç\u0131k olan okula ba\u015flang\u0131çt\u0131r. Bununla beraber ö\u011frenme sadece okulda de\u011fil, ayn\u0131 zaman da sokakta, arkada\u015flar\u0131n\u0131n evinde ve kendi evinde olur. Çocuk ruhsal dünyas\u0131 ile art\u0131k gerçek ya\u015fama girmeye haz\u0131r gibidir. Bu dönemde bütün toplumlarda çocuklar düzenli, tutarl\u0131 bir e\u011fitim, ö\u011frenim görür. Bunun yaln\u0131z okuma yazma biçiminde olmas\u0131 gerekmez. \u0130lkel toplumlarda ana babadan, büyük çocuklardan ö\u011frenilen bir çok beceriler var. Bu dönemde çocuk büyüklerin dünyas\u0131na egemen olan araç – gereci kullanmay\u0131 ö\u011frenerek, o toplumun teknolojisinin temellerini benli\u011fine yerle\u015ftirir. Çünkü bu dönem çocu\u011fun toplumsal geli\u015fmenin ya\u015f\u0131t ve oyun ortamlar\u0131nda bir geni\u015fleme zaman\u0131 de\u011fil, ayn\u0131 zamanda gelecekteki sorumluluklar\u0131 için haz\u0131rlan\u0131rken toplumun araçlar\u0131yla u\u011fra\u015fmay\u0131 ö\u011frendi\u011fi zamand\u0131r. Makaslardan, ka\u011f\u0131tlardan, boyalardan, boya kalemlerinden çocuklar belli becerileri ö\u011frenerek her tür ilginç, yeni \u015feyi yapabilir duruma gelmi\u015f olup, resim çizebilir, giysiler dikebilir, pasta yapabilir, model gemi ve uçaklar üzerinde çal\u0131\u015fabilir ve okulda iyi not alabilir. Çocuklar okuma ve yazma becerilerinin ö\u011frenilmesiyle yeni bilgilere kap\u0131lar\u0131 açan pek çok becerileri kazan\u0131rlar.<\/p>\n E\u011fer çocuklar bu araçlar\u0131 kullanmaya özendirilir ve ba\u015far\u0131lar\u0131 övülürse çocukta çal\u0131\u015fkanl\u0131k ve ba\u015farma duygusu geli\u015fecektir. Bu da, belirli bir noktada, yeti\u015fkin sorumluluklar\u0131 almaya haz\u0131r bir “ iyi, çal\u0131\u015fkan ki\u015fi<\/em> ” olarak olumlu bir benlik kavram\u0131n\u0131n geli\u015fmesini kolayla\u015ft\u0131racakt\u0131r. Çünkü ba\u015far\u0131l\u0131 deneyimler, çocu\u011fa çal\u0131\u015fkanl\u0131k duygusu, yeterlilik ve hakimiyet duygusu verirken, bu dönemde çocu\u011fun kar\u015f\u0131la\u015fabilece\u011fi tehlike, yetersizlik ve a\u015fa\u011f\u0131l\u0131k duygusudur. E\u011fer çocuklardan çok az ya da çok fazla \u015fey beklenirse ya da çocuklar çabalar\u0131ndan dolay\u0131 ele\u015ftirilirse bir a\u015fa\u011f\u0131l\u0131k duygusu geli\u015fecektir. Çünkü ba\u015far\u0131s\u0131zl\u0131k, yetersizlik ve a\u015fa\u011f\u0131l\u0131k duygusu insan\u0131n hiç bir \u015fey için iyi olmad\u0131\u011f\u0131 fikrini verir. Aile ya\u015fam\u0131 çocu\u011fu okul ya\u015fam\u0131na haz\u0131rlamada ba\u015far\u0131s\u0131z oldu\u011funda ya da okul ya\u015fam\u0131 daha önceki evrelerin vaad etti\u011fi geli\u015fimi sürdürmeyi ba\u015faramad\u0131\u011f\u0131nda bir çok çocu\u011fun geli\u015fimi kesintiye u\u011frar. Sorun, kötü çal\u0131\u015fma al\u0131\u015fkanl\u0131klar\u0131, ba\u015far\u0131s\u0131zl\u0131k korkusuyla yar\u0131\u015fmalardan kaç\u0131nmak ve daha sonraki geli\u015fim görevleriyle ba\u015fa ç\u0131kmada bir yetersizlik olacakt\u0131r. Bu dönemde bir ba\u015fka tehlike çocu\u011fun ö\u011fretileni oldu\u011fu gibi almas\u0131, bunlar\u0131n d\u0131\u015f\u0131na ç\u0131kmamas\u0131 ve sonunda ö\u011frendi\u011fi bilgi ve teknolojinin kölesi olmas\u0131d\u0131r. Böylece çocuk benli\u011fi daral\u0131r, özerk ve giri\u015fimci benlik geli\u015fmesi k\u0131s\u0131tlan\u0131r.<\/p>\n Songül Ataç<\/strong>\n
\n
\n\u0130stanbul Üniversitesi
\nEd.Fak. Psikoloji Bölümü Ö\u011fr.<\/span><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"\n