Ö\u011frencilerin özsayg\u0131 düzeylerinin, onlar\u0131n hem ruh sa\u011fl\u0131\u011f\u0131 hem de okul ba\u015far\u0131lar\u0131 üzerinde etkili oldu\u011funu gösteren pek çok ara\u015ft\u0131r\u0131na bulgusu vard\u0131r. Bu bulgular\u0131 bir an için bir yana b\u0131rak\u0131p ö\u011fretmenlerin kendi gözlemlerine ba\u015fvursayd\u0131k, herhalde pek çok ö\u011fretmen ba\u015far\u0131l\u0131 ö\u011frencilerinin genellikle kendilerine daha çok güvenen, kendilerine daha çok güvenen ö\u011frencilerinin de daha ba\u015far\u0131l\u0131 ö\u011frenciler olduklar\u0131n\u0131 söyleyeceklerdi. Ku\u015fkusuz kendilerinden ho\u015fnut olan ve kendilerini de\u011ferli gören ö\u011frencilerin, kendilerinden ho\u015fnut olmayan ve kendilerini de\u011ferli görmeyen ö\u011frencilerden daha ba\u015far\u0131l\u0131 olacaklar\u0131 aç\u0131kt\u0131r.<\/p>\n
Gözlemler böyle olmakla birlikte, bunun böyle oldu\u011funun bilimsel kan\u0131tlar\u0131 var m\u0131d\u0131r diye sorulabilir. Gerçekten de ö\u011frencilerin özsayg\u0131 düzeyleri ile akademik ba\u015far\u0131lar\u0131 aras\u0131ndaki pozitif ili\u015fkinin oldu\u011funu gösteren pek çok ara\u015ft\u0131rmaya gerek yerli gerekse yabanc\u0131 literatürde rastlamak mümkündür (Baymur ve Ark., 1977; Lawrence, 1981; Arseven, 1986; Cun, 1986; Skaalvik ve Aagtvet, 1990; Liu, Kaplan ve Risser, 1992; Pi\u015fkin, 1996).<\/p>\n
Bulgular ö\u011fretmenlerin temel görevleri olan bilgi aktarma ve ö\u011fretme görevlerini yerine getirirken ö\u011frencilerinin özsayg\u0131lar\u0131n\u0131 da bir miktar dikkate ald\u0131klar\u0131 takdirde daha etkili ö\u011fretebildiklerini göstermektedir. Benzeri biçimde ö\u011frencilerin özsayg\u0131lar\u0131n\u0131 yükseltme çabas\u0131 içine girdiklerinde, onlar\u0131n daha kolay ö\u011frenmelerini de sa\u011flamaktad\u0131rlar.<\/p>\n
Amerika Birle\u015fik Devletleri’nde ö\u011fretmenler üzerine yap\u0131lan bir ara\u015ft\u0131rmada ö\u011frencilerine genellikle olumlu tepkiler veren ö\u011fretmenler ile genellikle olumsuz tepkiler veren iki grup ö\u011fretmen kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131r\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Her ne kadar bu iki gruba giren ö\u011fretmenlerin tamam\u0131 da kendilerini iyi birer ö\u011fretmen ve izledikleri yöntemin en iyi yöntem oldu\u011funu ileri sürüyorlarsa da, ara\u015ft\u0131rma bulgular\u0131 ilk gruba giren ö\u011fretmenlerin ö\u011frencilerinin disiplin problemlerini daha kolay çözdüklerini, ö\u011frencilerini daha uyumlu hale getirdiklerini, özsayg\u0131 düzeylerinin daha yüksek oldu\u011fun ve okul ba\u015far\u0131lar\u0131n\u0131n daha yüksek oldu\u011funu göstermektedir (Lawrence, 1988). Bu ara\u015ft\u0131rman\u0131n bulgular\u0131, ö\u011frencilerin özsayg\u0131 düzeylerinin yükselmesinin onlar\u0131n ö\u011frenme sorunlar\u0131yla ba\u015f edebilme kapasitelerinin de yükselmesini sa\u011flad\u0131\u011f\u0131na. i\u015faret etmektedir.<\/p>\n
Ku\u015fkusuz ö\u011fretmenler ö\u011frencilerinin özsayg\u0131lar\u0131n\u0131 yükseltme etkinliklerine karar verdiklerinde kar\u015f\u0131lar\u0131na ç\u0131kabilecek en önemli sorunlardan biri bu etkinliklerin organizasyonudur. Her ne kadar profesyonel elemanlar olan rehber ö\u011fretmenler psikolojik dan\u0131\u015fma ve drama yoluyla ö\u011frencilerin özsayg\u0131lar\u0131n\u0131 yap\u0131land\u0131r\u0131lm\u0131\u015f etkinliklerle yükseltme çal\u0131\u015fmalar\u0131 yapabilirlerse de, unutulmamal\u0131d\u0131r ki, bu tür yap\u0131land\u0131r\u0131lm\u0131\u015f programlara her ö\u011frencinin gereksinimi olmayabilir. Dolay\u0131s\u0131yla burada esas üzerinde duraca\u011f\u0131m\u0131z konu bu konuda ö\u011fretmenlerin ne yapabilecekleridir. Ö\u011fretmenler taraf\u0131ndan yürütülecek özsayg\u0131 yükseltme çal\u0131\u015fmalar\u0131 ö\u011fretim süreçleri ile kayna\u015ft\u0131r\u0131labilir ve bütün ö\u011frenciler bu etkinliklerden yararlanabilirler.<\/p>\n
Ö\u011fretim Yoluyla Özsayg\u0131y\u0131 Geli\u015ftirme<\/strong> Ö\u011frencilerin özsayg\u0131lar\u0131n\u0131 psikolojik dan\u0131\u015fma ya da drama yoluyla yükseltmek mümkündür. Ancak bu tür etkinlikler bu konuda uzmanla\u015fm\u0131\u015f olmay\u0131 gerektirir. E\u011fitim sistemimizde bu tür çal\u0131\u015fmalar\u0131, okul rehberlik servislerinin ba\u015f\u0131ndaki profesyonel elemanlar olan rehber ö\u011fretmenlerden bu konuda bilgi ve beceriye sahip olanlar\u0131n yapmas\u0131 gerekir.<\/p>\n Ancak ö\u011frencilerin özsayg\u0131 düzeylerini geli\u015ftirmenin tek yolu psikolojik dan\u0131\u015fma ya da drama de\u011fildir. Ö\u011fretmenler de ö\u011fretim teknikleri ve ö\u011frencileriyle olan ili\u015fkileri yoluyla onlar\u0131n özsayg\u0131lar\u0131n\u0131 geli\u015ftirebilirler. Ö\u011frencileriyle yak\u0131n ve s\u0131cak ili\u015fkiler kuran, onlar\u0131n özsayg\u0131lar\u0131n\u0131 geli\u015ftiren ö\u011fretmenler böylece ö\u011frencilerinin daha etkili ö\u011frenmelerini de sa\u011flayabilirler.<\/p>\n Ö\u011frencilerin, statü sahibi ve kendileriyle yak\u0131n ili\u015fkiler kurabilen bireylerin tutum ve davran\u0131\u015flar\u0131ndan etkilendikleri bilinmektedir. Ülkemizde ö\u011fretmenlerin ö\u011frencilerin gözünde sayg\u0131n bir yeri oldu\u011funu, ancak gereksinim duyulan s\u0131cak ve yak\u0131n ili\u015fkinin ço\u011fu zaman kurulamad\u0131\u011f\u0131n\u0131 görmekteyiz. Dolay\u0131s\u0131yla ö\u011frencilerin gözünde belli bir yeri ve sayg\u0131nl\u0131\u011f\u0131 olan ö\u011fretmenlerin ö\u011frencilerinin özsayg\u0131 düzeyini geli\u015ftirebilmeleri için öncelikle onlarla s\u0131cak ve yak\u0131n ili\u015fkiler kurmalar\u0131 gereklidir. Unutulmamal\u0131d\u0131r ki, ö\u011frencilerin özsayg\u0131lar\u0131n\u0131n geli\u015fimi ancak kaliteli. bir ö\u011fretmen – ö\u011frenci etkile\u015fiminden geçer.<\/p>\n Kaliteli Bir Ö\u011fretmen-Ö\u011frenci Etkile\u015fiminde Olmas\u0131 Gerekenler <\/strong> Kabul <\/strong> \u0130çtenlik<\/strong> Böyle davranabilmek için ku\u015fkusuz bireyin kendine olan özsayg\u0131s\u0131n\u0131n yüksek olmas\u0131 gerekir. Çünkü ancak böyle olunca birey gerçek kimli\u011fini ve ki\u015fili\u011fini ba\u015fkalar\u0131 taraf\u0131ndan onaylanma ya da d\u0131\u015flanma ve reddedilme kayg\u0131 ve korkusu ya\u015famadan ortaya koyabilir. Ku\u015fkusuz sevilme ve onaylanma gereksinimi içinde olan bir birey yeterince sevildi\u011fi ya da onayland\u0131\u011f\u0131 konusunda kendisinden ku\u015fku duyarsa yeterince içten davranamaz.<\/p>\n Görüldü\u011fü gibi, içten olabilmek için bireyin kültürel fenomenlere kar\u015f\u0131 kendi biricikli\u011fini koruyabilmesi ve kendini oldu\u011fu gibi kabul edebilmesi gerekir. Ayr\u0131ca yeterince içten davranabilmek, elde edilen ba\u015far\u0131lar kadar ba\u015far\u0131s\u0131zL\u0131klar\u0131n da her zaman olabilece\u011fini kabul etmeyi gerektirir.<\/p>\n Empati<\/strong><\/p>\n Empati temelde bir kimsenin di\u011fer bir ki\u015finin duygular\u0131n\u0131 ve hislerini yakalamas\u0131, fark\u0131na varmas\u0131 ve anlamas\u0131 anlam\u0131na gelir. Bu anlamda empatik beceri, bireyin kendisini di\u011fer bireyin yerine koyarak, t\u0131pk\u0131 onun gibi ya\u015famas\u0131 ve bir ayna gibi kar\u015f\u0131s\u0131ndaki ki\u015fiye yans\u0131tmas\u0131 ve iletmesi anlam\u0131na gelir. Dolay\u0131s\u0131yla empatik ya\u015fant\u0131, söz konusu spesifik duygunun di\u011fer bireyle birlikte payla\u015f\u0131lmas\u0131d\u0131r. Ku\u015fkusuz t\u0131pk\u0131 di\u011fer özellik ve beceriler gibi bir ki\u015filik özelli\u011fi olan empati de her insanda farkl\u0131 düzeyde bulunur. Baz\u0131 insanlar bu beceriye daha ileri düzeyde sahipken, baz\u0131lar\u0131 daha az düzeyde sahip olabilir. Fakat belli bir çaba ve e\u011fitim yoluyla herkes ileti\u015fim için gerekli olan bu önemli beceriyi hiç de\u011filse bir miktar yükseltebilir.<\/p>\n Bu beceriyi geli\u015ftirmenin yollar\u0131ndan biri, bizimle konu\u015fan bireyin sözcüklerinin arkas\u0131nda bulunan duygular\u0131 yakalamaya çal\u0131\u015fmakt\u0131r. \u0130nsanlar genellikle söylenenlere yani sözel olarak iletilen mesajlara o kadar odakla\u015f\u0131rlar ki, ço\u011fa zaman sözcüklerin arkas\u0131nda yatan duygular arka plana itilir ve hatta bazen tamamen gözden kaç\u0131r\u0131l\u0131r. Böylece ileti\u015fim, gerçek duygusal içerik anla\u015f\u0131lmad\u0131\u011f\u0131ndan ba\u015far\u0131s\u0131z bir biçimde devam eder.<\/p>\n Ö\u011frenciler, ö\u011fretmenlerinin kendini onlar\u0131n yerine koyup onlar\u0131n neler hissettiklerini anlamaya çal\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131n\u0131 fark ettiklerinde, yani ö\u011fretmenlerinin empatik becerisini fark ettiklerinde büyük bir olas\u0131l\u0131kla kendilerini ö\u011fretmenlerine daha yak\u0131n hisseder, ona güvenir; onu sever ve hatta ondan etkilenirler. Nitekim Rogers (1975) ö\u011fretmenlerin empatik olma düzeyi ile ö\u011frencilerin akademik ba\u015far\u0131 düzeyleri aras\u0131nda olumlu bir ili\u015fkinin varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 saptam\u0131\u015ft\u0131r. Basitçe ifade edilecek olursa, ö\u011frenciler ö\u011fretmenlerinin kendilerini anlamaya çal\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131n\u0131, onlar\u0131 sevdi\u011fini fark edince hem ö\u011fretmenlerini daha çok sevmekte hem de okul ba\u015far\u0131lar\u0131nda bir art\u0131\u015f olmaktad\u0131r.<\/p>\n Lawrence (1988) burada ö\u011fretmenlerin empatik olma ile özde\u015fle\u015fme kavramlar\u0131n\u0131 birbirine kar\u0131\u015ft\u0131rmamalar\u0131 gerekti\u011finin alt\u0131n\u0131 çizmektedir. Empati bir bireyin ba\u015fka bir bireyin duygular\u0131n\u0131 anlamak iken, özde\u015fle\u015fme di\u011fer bir insan gibi hissetme ve onun gibi davranmad\u0131r. Ö\u011frencilerine empatik yakla\u015f\u0131m sergileyen bir ö\u011fretmen, bir yandan ö\u011frencilerinin duygular\u0131n\u0131 anlamaya çal\u0131\u015f\u0131p onlara gerekli duyarl\u0131l\u0131\u011f\u0131 gösterirken, ayn\u0131 zamanda kendisi gibi davran\u0131r. Yani ö\u011fretmenlik rolünü oynamay\u0131 sürdürür. S\u0131n\u0131f\u0131n yönetiminde söz sahibi ve sorumluluk sahibi olmaya devam eder. Oysa ö\u011frencileriyle özde\u015fle\u015fen bir ö\u011fretmen, adeta ö\u011frencilerden birisi gibi olur. Otoritesini terk eder ve bir ö\u011frenci gibi davran\u0131r. Özsayg\u0131lar\u0131 yüksek ancak yeterince olgun ve deneyimli olmayan ö\u011fretmenler, ö\u011frencilerin dünyas\u0131n\u0131 anlama çabas\u0131 içine girdiklerinde onlarla özde\u015fle\u015fme, onlar gibi olma ve hatta otoritelerini yitirme tehlikesi ile kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131ya kalabilirler. Dolay\u0131s\u0131yla genç ve deneyimsiz ö\u011fretmenlerin bu duruma kar\u015f\u0131 uyan\u0131k olmalar\u0131nda yarar vard\u0131r.<\/p>\n Ku\u015fkusuz bir ö\u011fretmen için empatik ileti\u015fimi sürdürmek her zaman kolay de\u011fildir. Özellikle de ö\u011frenci say\u0131s\u0131n\u0131n kalabal\u0131k oldu\u011fu s\u0131n\u0131flarda her bir ö\u011frencinin duygular\u0131na kulak verememe tehlikesi her zaman mevcuttur. Hatta bazen ö\u011frenciler taraf\u0131ndan dile getirilen sözlü mesajlar\u0131 bile dinlemek güçle\u015febilir. Empatik ileti\u015fim için tehlike arz eden durumlar s\u0131n\u0131f ortam\u0131nda çok çe\u015fitli nedenlerle ve çok çe\u015fitli \u015fekillerde ortaya ç\u0131kabilir. Bazen bir ö\u011frencinin dediklerini anlamaya çal\u0131\u015f\u0131rken, di\u011fer ö\u011frencilerin olu\u015fturdu\u011fu gürültü, bir yandan dikkati çekmek isteyen ba\u015fka bir ö\u011frencinin çabalar\u0131 vs. Bu nedenle empatik ileti\u015fim kurma çabas\u0131nda olan bir ö\u011fretmenin her türlü engellemeye kar\u015f\u0131 uyan\u0131k ve sab\u0131rl\u0131 olmas\u0131 gerekir. Unutulmamal\u0131d\u0131r ki, ileti\u015fim halindeki bir ö\u011frenciye s\u0131rt çevirme kadar hiç bir \u015fey bu ö\u011frencinin özsayg\u0131s\u0131n\u0131 dü\u015füremez.<\/p>\n ÖZSAYGI VE \u0130LET\u0130\u015e\u0130M<\/strong><\/p>\n Sözsüz \u0130leti\u015fimin Gücü<\/strong> Sözcüklerle dile getirilen ifadeler daha objektif bir karaktere sahip olmakla birlikte, sözel olmayan mesajlarla kolayca manipule edilebilirler. Oysa sözel olmayan davran\u0131\u015flar\u0131m\u0131z daha sübjektif ve daha. içgüdüsel olduklar\u0131ndan pek de kolay manipule edilemezler. Bu nedenledir ki, bazen saklamak istedi\u011fimiz duygular\u0131m\u0131z\u0131 sözel olmayan davran\u0131\u015flar\u0131m\u0131z ele verirler. Özellikle de sözel olmayan davran\u0131\u015flara kar\u015f\u0131 duyarl\u0131 olan bireyler bu ipuçlar\u0131n\u0131 kolayca de\u011ferlendirebilirler. Örne\u011fin kendisinden nefret etti\u011fimiz bir bireye kar\u015f\u0131 olan olumsuz duygular\u0131m\u0131z\u0131 gizlemeye çal\u0131\u015fsak bile, sözcüklerimiz özellikle de sözsüz ileti\u015fimde duyarl\u0131l\u0131\u011f\u0131 olan bireylere pek de inand\u0131r\u0131c\u0131 gelmeyebilir. Örne\u011fin kendisini gerçekte k\u0131skand\u0131\u011f\u0131m\u0131z bir bireyi ne kadar çok sevdi\u011fimizi söylesek de, gerçekte o bireyle olan ileti\u015fimizde kulland\u0131\u011f\u0131m\u0131z sözsüz ileti\u015fim tam tersini söyleyebilir.<\/p>\n Gözlemler ve ara\u015ft\u0131rma bulgular\u0131, sözlü ve sözsüz ileti\u015fim aras\u0131nda bir tutars\u0131zl\u0131k oldu\u011funda, bireylerin genellikle sözsüz ileti\u015fim yoluyla verilen mesajlar\u0131 dikkate ald\u0131klar\u0131n\u0131 göstermektedir. Bu nedenle ö\u011fretmenlerin ö\u011frencilerine verdikleri mesajlar\u0131n içtenlik ve samimiyet derecesini kontrol etmeleri gereklidir. Aksi takdirde verilen sözel mesajlar\u0131n ö\u011frenciler üzerinde pek de bir etkisinin olamayaca\u011f\u0131 aç\u0131kt\u0131r.<\/p>\n Ancak burada akla hemen \u015fu soru gelebilir : Ö\u011fretmen yaramazl\u0131k yapan, disiplinsiz davranan ya da onaylanmayacak yanl\u0131\u015f bir davran\u0131\u015fta bulunan bir ö\u011frencisinin bu davran\u0131\u015f\u0131n\u0131, özsayg\u0131s\u0131 dü\u015fmesin diye görmezden mi gelmelidir? Yoksa onunla bu konuyu onu kabul ederek, ona sayg\u0131 duydu\u011funu göstererek konu\u015fmal\u0131 m\u0131d\u0131r? Birinci \u015f\u0131kk\u0131 izleyen, yani ö\u011frencisinin özsayg\u0131s\u0131n\u0131 dü\u015fürmemek ad\u0131na bu davran\u0131\u015f\u0131 görmezden gelen bir ö\u011fretmenin, asl\u0131nda ö\u011frencisinin yanl\u0131\u015f davran\u0131\u015f\u0131yla yüzle\u015fmesini engelledi\u011fini söyleyebiliriz. Böyle bir tav\u0131r, davran\u0131\u015f\u0131n ö\u011fretmen taraf\u0131ndan ele\u015ftirilmedi\u011fini gören ö\u011frencinin bu davran\u0131\u015f\u0131 daha sonraki zamanlarda da tekrarlama olas\u0131l\u0131\u011f\u0131 oldu\u011fundan yanl\u0131\u015ft\u0131r. \u0130kinci \u015f\u0131kk\u0131n izlenmesi temelde uygun bir yakla\u015f\u0131md\u0131r. Ancak burada da ö\u011fretmen ö\u011frencisini kabul etti\u011fini, onu sevdi\u011fini fakat davran\u0131\u015f\u0131n\u0131 onaylamad\u0131\u011f\u0131n\u0131 sözcükleriyle iletse bile, sözel olmayan davran\u0131\u015flar\u0131 ö\u011frencisine asl\u0131nda k\u0131zg\u0131n oldu\u011fu konusunda onu ele vermez mi? Böyle bir durumla kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131ya kalan, yani sözel ve sözel olmayan tepkileri aras\u0131nda tutars\u0131zl\u0131k olan bir ö\u011fretmenin, ö\u011frencisinin davran\u0131\u015f\u0131n\u0131 onaylamasa bile ö\u011frencisini kabul etmesini ve ona sayg\u0131 duymas\u0131n\u0131 engelleyen \u015feyin neler oldu\u011fu konusunda kendisini sorgulamas\u0131 gerekir.<\/p>\n Sözel \u0130leti\u015fim<\/strong> Kullan\u0131lan bu deyim ve sözcüklerin bir bölümü güdüleyici, moral verici, ö\u011frencilerin ho\u015funa gidici ve onlara de\u011fer verildi\u011fini gösteren kavramlard\u0131r. Di\u011fer bölümü ise suçlay\u0131c\u0131, küçük dü\u015fürücü, mahcup edici, yarg\u0131lay\u0131c\u0131 ve genellikle birinci gruptaki sözcük ve deyimlerin tersine kayg\u0131 yarat\u0131c\u0131d\u0131r. Bat\u0131’da yap\u0131lan ara\u015ft\u0131rmalar genellikle birinci gruba giren deyim ve sözcükleri a\u011f\u0131rl\u0131kl\u0131 olarak kullanan ö\u011fretmenlerin s\u0131n\u0131f\u0131ndaki ö\u011frencilerin gerek özsayg\u0131 gerekse akademik ba\u015far\u0131 derecelerinin, ikinci gruptakilerden daha yüksek oldu\u011funu göstermektedir (Lawrence, 1988).<\/p>\n Bir ö\u011fretmenin ö\u011frencisine “Aferin, s\u0131nav ka\u011f\u0131d\u0131n\u0131 çok iyi buldum” demesi büyük olas\u0131l\u0131kla o ö\u011frencinin özsayg\u0131s\u0131n\u0131 olumlu yönde etkilerken, “s\u0131nav performans\u0131n daha iyi olabilirdi, bu sonucu senden beklemiyordum” demek büyük olas\u0131l\u0131kla ayn\u0131 ö\u011frencinin özsayg\u0131s\u0131n\u0131 olumsuz etkileyecektir. Ku\u015fkusuz sözcüklerle iletilen bu mesajlar\u0131n ö\u011frencilerin özsayg\u0131lar\u0131 üzerindeki esas etkisi, ancak bu mesajlara e\u015flik eden sözsüz davran\u0131\u015flarla birlikte anlam kazan\u0131r. Sözel mesajlar\u0131n verili\u015f biçiminin ö\u011frencilerin özsayg\u0131lar\u0131 üzerinde oldukça etkili oldu\u011fu unutulmamal\u0131d\u0131r. Bu nedenle ö\u011fretmenler sözcüklerle ilettikleri mesajlar\u0131, olumsuz ifadeler yerine daha çok olumlu formlar kullanarak vermelidirler. Aksi takdirde ayn\u0131 mesajlar ö\u011frencilerin özsayg\u0131 düzeylerini yükseltebilecek nitelikte olabilecekken tam tersi de olabilir.<\/p>\n Yap\u0131lan bütün bu aç\u0131klamalardan ö\u011frencilerin asla suçlanamayacaklar\u0131 ya da hiç bir \u015fekilde cezaland\u0131r\u0131lamayacaklar\u0131 anlam\u0131 ç\u0131kar\u0131lmamal\u0131d\u0131r. Ku\u015fkusuz özsayg\u0131y\u0131 yükseltmek demek ö\u011frencinin tembelli\u011fini, derslerine çal\u0131\u015fmamas\u0131n\u0131 ya da disiplinsiz davran\u0131\u015flar\u0131n\u0131 görmezlikten gelmek anlam\u0131na gelmez. Ba\u015far\u0131s\u0131z bir ö\u011frenciyi ö\u011fretmen ne kadar pohpohlarsa pohpohlas\u0131n, ba\u015far\u0131s\u0131zl\u0131\u011f\u0131n\u0131 sanki ba\u015far\u0131l\u0131ym\u0131\u015f gibi göstermeye çal\u0131\u015f\u0131rsa çal\u0131\u015fs\u0131n bu pek de bir i\u015fe yaramayacakt\u0131r. Çünkü okul gibi notlar\u0131n esas al\u0131nd\u0131\u011f\u0131 ve insanlar\u0131n ba\u015far\u0131lar\u0131na göre derecelendi\u011fi bir ortamda, ö\u011frenci zaten bir \u015fekilde kendi performans\u0131n\u0131 di\u011fer ö\u011frencilerinkiyle kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131rarak kendine ili\u015fkin gerçek bir alg\u0131ya sahip olacakt\u0131r. Ülkemizde özellikle ilkö\u011fretim düzeyinde zaman zaman ayn\u0131 s\u0131n\u0131fta yer alan ö\u011frenciler performans düzeylerine göre gruplara ayr\u0131lmaktad\u0131r. Ö\u011frencileri ba\u015far\u0131 düzeyleri aç\u0131s\u0131ndan gruplara ay\u0131r\u0131rken ne kadar profesyonel davran\u0131rsa da, yani bu gruplar\u0131n asl\u0131nda ba\u015far\u0131 düzeyleri dikkate al\u0131narak yap\u0131lan bir gruplama olmad\u0131\u011f\u0131 hissi ö\u011frencilere verilmeye çal\u0131\u015f\u0131lsa da eninde sonunda ö\u011frenciler bu gruplar\u0131n asl\u0131nda ba\u015far\u0131 yönünden yap\u0131lan gruplamalar oldu\u011funu fark etmektedirler.<\/p>\n Burada esas itibariyle vurgulanmak istenen \u015fey, ö\u011frencilerin sahte benlik kavramlar\u0131na de\u011fil, gerçek benlik alg\u0131lar\u0131na sahip olmalar\u0131n\u0131n önemidir. Bu nedenle ö\u011frenciler kendilerini ve sahip olduklar\u0131 özelliklerini abartmadan, oldu\u011fu gibi kabul etmeleri yönünde te\u015fvik edilmelidirler. Ö\u011fretmenler taraf\u0131ndan zaman zaman yap\u0131lan ele\u015ftiri ve suçlamalar, kabul edici, de\u011fer verici, koruyucu ve güven verici bir ortamda yap\u0131ld\u0131klar\u0131nda zaten ö\u011frencilerin özsayg\u0131lar\u0131n\u0131 zedeleme riski ta\u015f\u0131mazlar. Ayr\u0131ca, ö\u011fretmenler taraf\u0131ndan yap\u0131lacak övgülerin, onlar\u0131n notlar\u0131ndan ziyade sergiledikleri çaba ve davran\u0131\u015flara dönük olmas\u0131n\u0131n gerekti\u011fi de unutulmamal\u0131d\u0131r. Belki burada yar\u0131\u015fmac\u0131 bir ortam\u0131n zararl\u0131 olup olmad\u0131\u011f\u0131 sorusu gündeme gelebilir. Bu soruya verilecek yan\u0131t, e\u011fer bu yar\u0131\u015f ö\u011frencide a\u015f\u0131r\u0131 kayg\u0131 yarat\u0131yor ise, böyle bir atmosferin o ö\u011frencinin özsayg\u0131s\u0131 aç\u0131s\u0131ndan zararl\u0131 oldu\u011fudur.<\/p>\n Ö\u011fretmen Beklentilerinin Etkisi<\/strong><\/p>\n Ö\u011fretmen – ö\u011frenci ili\u015fkilerinin üzerinde s\u0131kça durulan boyutlar\u0131ndan birisi de “beklenti etkisi”dir. Bu kavrama göre ö\u011frenciler, ö\u011fretmenlerinin onlara ili\u015fkin alg\u0131lar\u0131ndan etkilenmekte ve kendilerini bu beklentilere göre ayarlamaktad\u0131rlar. \u0130ngiliz e\u011fitim psikolo\u011fu Hargreaves (1972) ö\u011fretmenlerin genellikle kafalar\u0131nda bir “ideal ö\u011frenci tipi”nin oldu\u011funu ileri sürmektedir. Buna göre ö\u011fretmenler bu ideal tipe uymayan ö\u011frencilerin pek de ba\u015far\u0131l\u0131 olamayacaklar\u0131 inanc\u0131ndad\u0131rlar.<\/p>\n Bulgular ö\u011fretmenlerin ö\u011frencileri kendi beklentileri do\u011frultusunda davranma konusunda etkileyebildiklerini, ancak bu durumun ö\u011fretmen ve ö\u011frenci aras\u0131nda s\u0131cak bir ili\u015fkinin olmas\u0131 durumunda geçerli oldu\u011funu göstermektedir. Yoksa ö\u011fretmen beklentileri ile ö\u011frenci alg\u0131lar\u0131 aras\u0131nda taban tabana bir z\u0131tl\u0131\u011f\u0131n oldu\u011fu durumlarda, gözlemler ö\u011frencilerin genellikle ö\u011fretmen beklentilerini pek de dikkate almad\u0131klar\u0131n\u0131, kendi alg\u0131lar\u0131na göre davrand\u0131klar\u0131n\u0131 göstermektedir. Görülüyor ki, ö\u011fretmen beklentileri her durumda etkili olamamaktad\u0131r. Her \u015feye ra\u011fmen ö\u011fretmenlerin bu etkinin varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 hesaba katmalar\u0131nda ve ortaya ç\u0131kma olas\u0131l\u0131\u011f\u0131na kar\u015f\u0131 uyan\u0131k olmalar\u0131nda yarar vard\u0131r.<\/p>\n Günlük Temas\u0131n Önemi<\/strong><\/p>\n S\u0131n\u0131f ortam\u0131n\u0131n ö\u011frencilerin özsayg\u0131lar\u0131n\u0131 etkileyebilecek pek çok boyutu olmas\u0131na kar\u015f\u0131n, ara\u015ft\u0131rmalar ö\u011fretmenlerin ö\u011frencileriyle olan günlük temas ve ileti\u015fimlerinin en etkili faktör oldu\u011funu ortaya koymaktad\u0131r (Lawrence, 1988).<\/p>\n Buradan ç\u0131kar\u0131lacak sonuç, ö\u011fretmenlerin her derste s\u0131n\u0131flar\u0131nda bulunan her bir ö\u011frenci ile hiç de\u011filse belli düzeyde ki\u015fisel bir ili\u015fki kurmalar\u0131n\u0131n, en az\u0131ndan böyle bir çaba içinde olmalar\u0131n\u0131n önemidir. Bu günlük temas bazen bir hal hat\u0131r sorma, bazen de bir iki sözcükten ibaret bir güdüleyici, bazen ise bir gülümseme bile olabilir. Ku\u015fkusuz her gün her ö\u011frenci ile bir miktar ilgilenmek daha çok ilkö\u011fretim düzeyinde olanakl\u0131d\u0131r. Ö\u011frencilerini ancak haftada bir veya iki defa gören bir lise ö\u011fretmeninin her ö\u011frencisiyle bir miktar ilgilenmesi her zaman mümkün olmayabilir.<\/p>\n Her \u015feye ra\u011fmen her ö\u011fretmenin dikkat etmesi gereken noktalardan biri, her ö\u011frencisini ki\u015fisel olarak tan\u0131mas\u0131 ve isimlerini ö\u011frenir ö\u011frenmez onlara üçüncü tekil \u015fah\u0131s bir hitap tarz\u0131yla seslenmek yerine isimleriyle hitap etmesidir. Ku\u015fkusuz ö\u011fretmenlerin günlük temas yoluyla ö\u011frencilerine olan ilgilerini göstermeleri, ö\u011frencilerin özel ya\u015famlar\u0131n\u0131 kurcalamak ve ki\u015fisel sorularla onlar\u0131 rahats\u0131z etmek demek de\u011fildir. Bir ö\u011fretmen gerekti\u011finde ilgisini ö\u011frencisinin özel ya\u015fam\u0131na, ev ve aile ortam\u0131n\u0131n detaylar\u0131na kadar uzatabilir. Ancak böyle bir durumun ö\u011frencinin kendisini rahat hissedebilece\u011fi güven verici bir ili\u015fkinin kurulmas\u0131nda sonra olabilece\u011fi unutulmamal\u0131d\u0131r.<\/p>\n Görüldü\u011fü gibi ö\u011fretmenler ö\u011frencilerinin özsayg\u0131lar\u0131n\u0131 yap\u0131land\u0131r\u0131lm\u0131\u015f ve sistematize edilmi\u015f özsayg\u0131 yükseltme programlar\u0131na ba\u015fvurmadan da yükseltebilirler. Rehberlik ilkelerini benimsemi\u015f bir ö\u011fretmen, ö\u011frencileriyle olan ili\u015fkileri arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla ö\u011fretim fonksiyonunu icra ederken ayn\u0131 zamanda onlar\u0131n özsayg\u0131lar\u0131n\u0131 da yükseltebilir. Ku\u015fkusuz özsayg\u0131 düzeyinin dü\u015fük oldu\u011fu saptanan ya da ba\u015fka davran\u0131\u015f bozukluklar\u0131 da sergileyen ö\u011frencilerin durumu ö\u011fretmenin yeterlik s\u0131n\u0131r\u0131n\u0131 a\u015ft\u0131\u011f\u0131ndan, bu tür ö\u011frencilerin okul rehberlik servisine gönderilip profesyonel yard\u0131m almalar\u0131 gerekir. Ama her \u015feye ra\u011fmen ö\u011fretmenler rehberlik saatlerinde yapacaklar\u0131 bir tak\u0131m etkinliklerle ö\u011frencilerinin özsayg\u0131lar\u0131n\u0131 yükseltmelerinde onlara yard\u0131mc\u0131 olabilirler.<\/p>\n Hatice Topçu Ersoy<\/strong> <\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":" Ö\u011frencilerin özsayg\u0131 düzeylerinin, onlar\u0131n hem ruh sa\u011fl\u0131\u011f\u0131 hem de okul ba\u015far\u0131lar\u0131 üzerinde etkili oldu\u011funu gösteren pek çok ara\u015ft\u0131r\u0131na bulgusu vard\u0131r. […]<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":447,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"site-sidebar-layout":"default","site-content-layout":"","ast-site-content-layout":"default","site-content-style":"default","site-sidebar-style":"default","ast-global-header-display":"","ast-banner-title-visibility":"","ast-main-header-display":"","ast-hfb-above-header-display":"","ast-hfb-below-header-display":"","ast-hfb-mobile-header-display":"","site-post-title":"","ast-breadcrumbs-content":"","ast-featured-img":"","footer-sml-layout":"","ast-disable-related-posts":"","theme-transparent-header-meta":"","adv-header-id-meta":"","stick-header-meta":"","header-above-stick-meta":"","header-main-stick-meta":"","header-below-stick-meta":"","astra-migrate-meta-layouts":"default","ast-page-background-enabled":"default","ast-page-background-meta":{"desktop":{"background-color":"var(--ast-global-color-5)","background-image":"","background-repeat":"repeat","background-position":"center center","background-size":"auto","background-attachment":"scroll","background-type":"","background-media":"","overlay-type":"","overlay-color":"","overlay-opacity":"","overlay-gradient":""},"tablet":{"background-color":"","background-image":"","background-repeat":"repeat","background-position":"center center","background-size":"auto","background-attachment":"scroll","background-type":"","background-media":"","overlay-type":"","overlay-color":"","overlay-opacity":"","overlay-gradient":""},"mobile":{"background-color":"","background-image":"","background-repeat":"repeat","background-position":"center center","background-size":"auto","background-attachment":"scroll","background-type":"","background-media":"","overlay-type":"","overlay-color":"","overlay-opacity":"","overlay-gradient":""}},"ast-content-background-meta":{"desktop":{"background-color":"var(--ast-global-color-4)","background-image":"","background-repeat":"repeat","background-position":"center center","background-size":"auto","background-attachment":"scroll","background-type":"","background-media":"","overlay-type":"","overlay-color":"","overlay-opacity":"","overlay-gradient":""},"tablet":{"background-color":"var(--ast-global-color-4)","background-image":"","background-repeat":"repeat","background-position":"center center","background-size":"auto","background-attachment":"scroll","background-type":"","background-media":"","overlay-type":"","overlay-color":"","overlay-opacity":"","overlay-gradient":""},"mobile":{"background-color":"var(--ast-global-color-4)","background-image":"","background-repeat":"repeat","background-position":"center center","background-size":"auto","background-attachment":"scroll","background-type":"","background-media":"","overlay-type":"","overlay-color":"","overlay-opacity":"","overlay-gradient":""}},"footnotes":""},"categories":[354,476,361,465,466,553,364,376,447,412,446,363,453,443,473,474,410,406,411,454,493,419],"tags":[],"class_list":["post-446","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-anne-baba","category-anne-baba-egitimi","category-anne-babalara-oneriler","category-anne-cocuk-iliskisi","category-baba-cocuk-iliskisi","category-cocuk-egitimi-cocuk","category-cocuk-egitimi","category-cocuk-gelisimi","category-cocuk-psikolojisi","category-cocuk-ve-okul","category-cocukla-iletisim","category-cocuklarda-farkindalik","category-cocukta-kavramlar-para-esya-vb","category-cocukta-sosyal-beceriler","category-inceleme-arastirma-makale","category-inceleme-arastirma-makale-egitimciler","category-okul-oncesi-egitimciler","category-okul-oncesi","category-okulda-basari-basarisizlik","category-super-anne","category-super-baba","category-super-cocuk"],"yoast_head":"\r\n
\nÖ\u011frencilerin özsayg\u0131lar\u0131 ile akademik ba\u015far\u0131lar\u0131 aras\u0131ndaki ili\u015fkiye i\u015faret eden pek çok ara\u015ft\u0131rmaya rastlamakla birlikte özsayg\u0131 denen bu önemli ki\u015filik de\u011fi\u015fkeninin nas\u0131l geli\u015ftirilebilece\u011fi konusunda önerilerde bulunan çok az çal\u0131\u015fmaya rastlamaktay\u0131z. Bu nedenle bu yaz\u0131n\u0131n bundan sonraki bölümlerinde ö\u011fretmenlerimizin ö\u011frencilerinin özsayg\u0131lar\u0131n\u0131 nas\u0131l yükseltebilecekleri, bu konuda neler yapabilecekleri konusu üzerinde durulacak ve bir tak\u0131m önerilere yer verilecektir.<\/p>\n
\nÖ\u011fretmenlerin, ö\u011frencilerinin özsayg\u0131 düzeylerini yükseltebilmeleri hiç de\u011filse varolan özsayg\u0131 düzeylerini dü\u015fürmemeleri için onlara yak\u0131n olmalar\u0131 ve onlarla s\u0131cak bir ili\u015fki kurmalar\u0131 gereklidir. Ku\u015fkusuz kendilerine s\u0131cak davranan bir ö\u011fretmen ö\u011frenciler taraf\u0131ndan her zaman sevilir. Ancak unutulmamal\u0131d\u0131r ki, ö\u011fretmen taraf\u0131ndan kurulan s\u0131cak bir ili\u015fki ö\u011frenciler taraf\u0131ndan sevilmenin ötesinde anlamlar ta\u015f\u0131r. \u0130nsanc\u0131l yakla\u015f\u0131m\u0131n önde gelen isimlerinden Carl Rogers’\u0131n etkili bir yard\u0131m ili\u015fkisi için önerdi\u011fi ki\u015fisel özellikler, asl\u0131nda bu s\u0131cak ili\u015fki ve etkile\u015fimin kurulabilmesine temel te\u015fkil eden ki\u015filik özellikleridir. Rogers bu özellikleri \u015föyle s\u0131ralamaktad\u0131r : Kabul, \u0130çten olma ve empati.<\/p>\n
\nBurada kabul teriminden kastedilen \u015fey, ö\u011frencinin ki\u015fili\u011fini yarg\u0131lamadan ve ele\u015ftirmeden oldu\u011fu gibi kabul etmek ve ona sayg\u0131 duymakt\u0131r. Yanl\u0131\u015f bir davran\u0131\u015fta bulunan bir ö\u011frencinin ö\u011fretmeni taraf\u0131ndan yarg\u0131lanmamas\u0131 ve ele\u015ftirilmemesi gerekti\u011fini söylemek pek çok ki\u015fiye ters ve tuhaf gelebilir. Burada kastedilen \u015fey, ö\u011frencinin yanl\u0131\u015f davran\u0131\u015f\u0131n\u0131n de\u011fil, ki\u015fili\u011finin do\u011frudan hedef al\u0131n\u0131p ele\u015ftirilmemesidir. Davran\u0131\u015f yanl\u0131\u015f bile olsa o bireyin kabul edilmesidir. Yani kabul edilen \u015fey, yanl\u0131\u015f yap\u0131lan davran\u0131\u015f de\u011fil, ö\u011frencinin ki\u015fili\u011fidir. Ele\u015ftirilen ise onun ki\u015fili\u011fi de\u011fil, yanl\u0131\u015f davran\u0131\u015flar\u0131 olmal\u0131d\u0131r. Böyle davranmakla, bir yandan ö\u011frencinin yanl\u0131\u015f davran\u0131\u015f\u0131n\u0131 onaylamad\u0131\u011f\u0131m\u0131z\u0131 ona bildirirken, ayn\u0131 zamanda onun kendisini de\u011fersiz hissetmesine yol açmaktan kaç\u0131nm\u0131\u015f oluruz. Örne\u011fin “yaramazl\u0131k yapmandan ho\u015flanm\u0131yorum” demek “senden ho\u015flanm\u0131yorum” demekten daha yararl\u0131d\u0131r. Çünkü birinci ifade k\u0131zg\u0131nl\u0131kla söylenmi\u015f bile olsa, ö\u011frencinin ki\u015fili\u011fini ikinci ifadede oldu\u011fu kadar do\u011frudan tehdit etmemektedir. Oysa ikinci ifade do\u011frudan ö\u011frencinin ki\u015fili\u011fini ele\u015ftirel bir tarzda söylenmektedir ve ileti\u015fimi tehdit edici niteliktedir. Dolay\u0131s\u0131yla ö\u011fretmenler ö\u011frencileri taraf\u0131ndan sergilenen davran\u0131\u015flar\u0131 onaylamasalar, bu. davran\u0131\u015flar\u0131 ele\u015ftirseler bile bir birey olarak onlara sayg\u0131 duymaya devam etmelidirler. Bu onlarla kurulacak sa\u011fl\u0131kl\u0131 bir ileti\u015fim kadar onlar\u0131n özsayg\u0131lar\u0131n\u0131 korumalar\u0131 için de gereklidir.<\/p>\n
\n\u0130çten olma ya da. Mevlana’n\u0131n dedi\u011fi gibi “oldu\u011fu gibi görünme” san\u0131ld\u0131\u011f\u0131 kadar kolay de\u011fildir. Bireyin di\u011fer insanlarla olan ili\u015fki ve etkile\u015fimlerinde do\u011fal olmas\u0131, savunucu tutumlar sergilememesini gerektirir. Bir ba\u015fka ifadeyle, bir tak\u0131m maskeler tak\u0131p kendim.izi oldu\u011fumuzdan farkl\u0131 göstermemeyi, yani içinde ya\u015fad\u0131\u011f\u0131m\u0131z toplumun genel kabul gören de\u011ferlerinden etkilenip ki\u015fili\u011fimizi sinsice gizlemek yerine gerçek ki\u015fili\u011fimizi ortaya koymay\u0131, kendimiz olmay\u0131 gerektirir.<\/p>\n
\nÖ\u011fretmenlerin ki\u015filik özelliklerinin ö\u011frencilerin özsayg\u0131lar\u0131 üzerinde etkili oldu\u011fundan söz edilmi\u015fti. Ancak ö\u011frencilerin özsayg\u0131lar\u0131 üzerinde etkili olan bu özelliklerin d\u0131\u015f\u0131nda da bir tak\u0131m faktörler vard\u0131r. Bunlardan birisi ö\u011fretmenlerin ö\u011frencileriyle olan ileti\u015fimlerinde sergileyecekleri sözel olmayan davran\u0131\u015flard\u0131r ve ö\u011frencilerin özsayg\u0131lar\u0131 üzerinde tahmin edilenin üzerinde etkilidir. Özellikle çocuklar için sözel olmayan ipuçlar\u0131 oldukça önemlidir. Çocuklar\u0131n sözel olmayan ipuçlar\u0131na gösterdikleri duyarl\u0131l\u0131\u011f\u0131n aksine, yeti\u015fkinler ço\u011fu kez kendilerini ileti\u015fimde sözel olmayan bu ipuçlar\u0131na tamamen kapatabilmektedirler. Jestler, mimikler, ba\u015f ve yüz hareketleri, vücudun duru\u015fu, göz konta\u011f\u0131, sesin tonu ve h\u0131z\u0131, konu\u015fma an\u0131ndaki duraklamalar hep ileti\u015fim an\u0131nda çe\u015fitli mesajlar sunarlar (Danish, D’Augelli ve Hauber, 1994 ; Pi\u015fkin ve Öner, 1999).<\/p>\n
\nSözel mesajlar bireylerin özsayg\u0131 düzeylerini dü\u015fürebilece\u011fi gibi yükselte de bilir. Gözlemler ö\u011fretmenlerin ö\u011frencilerine kar\u015f\u0131 s\u0131n\u0131fta kulland\u0131klar\u0131 sözcük ve deyimlerin türü itibariyle iki kategoriye ayr\u0131labilece\u011fini göstermektedir.<\/p>\n
\nUzman Psikolog<\/font><\/p>\n